Wycieczka autokarowa po puszczy
Wycieczka autokarem z przewodnikiem, około 50 km: dąb olbrzym, Sosna Caryca, Carski Trakt, zbiornik Ladskie, Posiadłość Dziadka Mroza, zagrody.
- Rodzaj
- Wycieczki z przewodnikiem
- Długość
- 50 km
- Czas
- 2 godz.
- Przystanki
- 27
Wycieczka autokarowa to najprostszy sposób, by w kilka godzin zobaczyć w puszczy to, co najważniejsze. Trasa o długości około 50 kilometrów zaczyna się i kończy przy głównym wjeździe do parku narodowego w Kamieniukach; grupie towarzyszy przewodnik, a w ciekawych miejscach autokar się zatrzymuje.
Po drodze - lasy różnych typów, od borów sosnowych po wiekowe dąbrowy i świerczyny, bobrowe tamy i zbiorniki puszczy, brzoza z naroślą w kształcie głowy żubra, zrośnięte dąb i brzoza, bluszcz na pniu brzozy - jedyne europejskie pnącze zimozielone, 600-letni dąb olbrzym i 350-letnia Sosna Caryca, Carski Trakt z 1903 roku z mostkami, na których w 2005 roku odtworzono orły dwugłowe, pomnik „Padające krzyże”, zbiornik Ladskie, Posiadłość Dziadka Mroza, a na koniec zagrody z żubrami, jeleniami, dzikami i innymi mieszkańcami puszczy.

Poniżej - skrócona wersja opowieści przewodnika, która towarzyszyła wycieczce na dawnej stronie, odcinek po odcinku; pełny tekst jest na stronie rosyjskiej. Niektóre liczby pochodzą z pierwszej dekady XXI wieku: aktualna powierzchnia i strefy parku - na stronie „Strefy parku”. Rozkład i ceny wycieczki - na stronie parku narodowego.
Przystanki
- 1
Przy głównym wjeździe: pamięć o 1941 roku

Przy głównym wjeździe stoi rzeźba karabinierza. Upamiętnia walkę z 27 czerwca 1941 roku w oddziale 612 przy drodze Kamieniuki - Białowieża, gdzie odcięty na tyłach wroga oddział Armii Czerwonej przez całą dobę wstrzymywał niemieckie kolumny. Zginęło dwóch młodych żołnierzy z obsługi karabinu maszynowego; ich nazwiska - Żaken Bajsambekow i Aktiubakbar Machmudow - ustalono dopiero czterdzieści lat po wojnie, a trzeciego, ciężko rannego Ilję Gonczarowa, ukryli mieszkańcy pobliskiego chutoru. Przewodnik wyjaśnia też, dlaczego puszcza jest tak ważna: to jeden z ostatnich fragmentów nizinnego lasu mieszanego Europy, przez wieki chroniony przez okoliczne bagna i władców, którzy zachowywali go na łowy.
- 2
Brzoza z „głową żubra” i leśny dziadek

Droga biegnie przez lasy głównie iglaste do pierwszego przystanku - brzozy z naroślą w kształcie głowy żubra, swoistego pomnika zwierzęcia ocalonego przed wyginięciem w ogrodach zoologicznych i przywróconego puszczy. Obok, w dziupli starego dębu, siedzi drewniana rzeźba leśnego dziadka. Droga do oddziału 828 nosi żartobliwą nazwę „język teściowej”: na czterech kilometrach ma około trzydziestu zakrętów, bo w latach 60. starą drogę gruntową tylko wyasfaltowano, nie prostując jej. Na wzniesieniach rosną sosny, w obniżeniach świerki, a nad strumieniem olsza czarna; żyją tu słonki, zimorodki i dzikie kaczki, a na łące Dokudowo pasą się kopytne - przewodnik opowiada o wilkach, rysiu i zającu, który przechytrzył lisa.
- 3
Park narodowy i jego lasy

Białoruska część puszczy to park narodowy o powierzchni około 150 tysięcy hektarów, ciągnący się wzdłuż granicy pasem długości 68 kilometrów; około 58,3 tysiąca hektarów - ponad jedna trzecia - to strefa ochrony ścisłej. Puszcza leży na łagodnie falistej równinie, na dziale wodnym trzech dorzeczy, i ma łagodny, niemal morski klimat. Przewodnik opowiada o jej bogatych lasach mieszanych z wielowiekowymi drzewami, o roli lasu w oczyszczaniu powietrza i stabilizowaniu klimatu i o tym, dlaczego nasiona starych drzew są szczególnie cenne. Przy altanie, której dach wspiera się na odwróconym drzewie, stała kiedyś leśniczówka straży leśnej; takich leśniczówek już nie ma, ale wiele uroczysk nosi imiona dawnych strażników.
- 4
Polana smolarzy i dołów węglowych
Na drugim przystanku, rozległej polanie, działała kiedyś smolarnia i doły do wypalania węgla: w połowie XVIII wieku ostatni król Polski Stanisław August Poniatowski próbował uruchomić w puszczy dochodowe wytwórnie. Porośnięty trawą kopczyk przy wjeździe kryje resztki węgla i drewna. Po obejrzeniu wytwórni król urządzał tu uczty, a miejsce biesiady odtworzono - duże palenisko, stoły i siedziska z dębowych pni, stosy drewna i altany, w których zasiadał król i jego świta.
- 5
Słupki oddziałowe i przecinki

Za polaną stoją białe słupki z numerami na wszystkich czterech bokach - oznaczenia oddziałów leśnych. Od nich co kilometr biegną przecinki dokładnie ze wschodu na zachód i z północy na południe, więc w lesie trudno się zgubić. Numeracja jest wspólna dla polskiej i białoruskiej części, bo siatkę oddziałów wytyczono, gdy cała puszcza należała do carów. Rano i wieczorem na tym odcinku przechodzą dziki w drodze do pobliskiej dąbrowy. Sama prosta droga biegnie śladem dawnej kolejki wąskotorowej, a dalej leży duży głaz, być może dawny kamień obrzędowy.
- 6
Ochrona dębu bezszypułkowego
Cztery oddziały puszczy wydzielono do ochrony dębu bezszypułkowego, który na Białorusi rośnie tylko na zachodzie. Przewodnik wyjaśnia, jak kiełkuje żołądź, dlaczego młody dąb przez pierwsze lata rośnie powoli, budując korzenie, jak latem może wypuścić drugi przyrost i dlaczego leśnicy mówią, że lubi „futro, ale bez czapki” - cień z boków, a nie z góry. Dęby mają formę wczesną i późną, zrzucające liście w różnym czasie, a dąb bezszypułkowy, wpisany do Czerwonej Księgi, to osobny gatunek o żołędziach bez szypułek.
- 7
Mrówki rude i sikory

Przy drodze ciągną się stare bory sosnowe i świerczyny - ulubione siedlisko mrówek rudych, sanitariuszy lasu. Było tu kiedyś jedenaście dużych mrowisk; zostało sześć, bo zimą niszczą je dziki i dzięcioły. Sikora zjada dziennie 50-60 gramów owadów, duże mrowisko dziesięć-piętnaście razy więcej. Dzięcioły z kolei żywią się kornikami i oczyszczają się w mrowiskach - co ważne, bo świerki puszczy cztery razy w ciągu pół wieku atakował kornik drukarz.
- 8
Górny skład i leśna kolejka

Droga asfaltowa biegła tu kiedyś jako kolejka wąskotorowa do wywozu drewna, a regularna prostokątna polana obok to dawny „górny” skład, gdzie układano kłody przed załadunkiem na wagony ciągnięte przez małe parowozy opalane drewnem. Kora, która osypywała się ze stosów, hamuje kiełkowanie nasion, więc nawet po ponad siedemdziesięciu latach nie wyrosło tu ani jedno drzewko. Przewodnik opowiada też historię hodowli żubrów: pierwsze zagrody miały 24 hektary, potem 170; w 1953 roku połowę żubrów wypuszczono na wolność, a w 1968 roku - wszystkie.
- 9
Polana żubrów i rzadkie rośliny

Po prawej jest polana powstała przez przerzedzenie gęstego lasu, by poprawić warunki bytowania żubrów. Koszenie i zgryzanie przez zwierzęta hamują krzewy, więc bujnie rosną trawy i kwiaty: ta rzadka dąbrowa jest schronieniem dla 14 z 47 roślin naczyniowych z Czerwonej Księgi Białorusi, m.in. dzwonecznika wonnego na północnej granicy zasięgu, kilku gatunków dzwonków i obuwika, który zakwita dopiero w 17-18 roku życia.
- 10
600-letni dąb olbrzym

Czwarty przystanek to jeden z najstarszych dębów puszczy: około 600 lat, ponad 30 metrów wysokości, około dwóch metrów średnicy i około 60 metrów sześciennych drewna. Nisko na pniu widać nacięcie piły zostawione przez firmę drzewną w latach 20. XX wieku - prawdopodobnie zrezygnowała, widząc, że drzewo jest puste w środku. Miejscowi wierzą, że żołądź z tego dębu, posadzona w innym miejscu, spełnia życzenia. Przewodnik opowiada o dębie jako świętym drzewie gromowładnego Peruna - w dęby rzeczywiście częściej niż w inne drzewa uderzają pioruny, a ten nosi ich blizny - i pokazuje pobliski olbrzymi wiąz i porośnięte mchem klony.
- 11
Sosna Caryca

Na piątym przystanku stoi Sosna Caryca, licząca prawie trzy i pół wieku. Takie stare sosny służyły dawniej bartnictwu: w pniu wydrążano barć i osiedlano rój, każdy bartnik wycinał na korze swój znak, a za zniszczenie barci groziła kara śmierci. Przewodnik mówi też o bursztynie - skamieniałej żywicy sosen - i legendach o jego pochodzeniu.
- 12
Miejsce dokarmiania i hodowla żubrów

Po lewej jest zimowe miejsce dokarmiania. Nawet po wypuszczeniu na wolność żubry wracają tu na zimę i prawie całkowicie zależą od ludzi: każdy dostaje dziennie około 10 kilogramów siana i 8 kilogramów buraków i ziemniaków. Zwierzęta znają głosy łowczych, a w porze karmienia za wozem idzie stado liczące do stu sztuk. W ciężkie zimy przy paśnikach żubrów zbierają się też jelenie. Obok są pułapka do odłowu żubrów przesiedlanych do innych lasów Białorusi, wieża obserwacyjna i domek zbudowany wkrótce po przywiezieniu pierwszych żubrów - szósty przystanek.
- 13
Od hodowli żubrów do skrzyżowania na Pererów

Od hodowli wycieczka jedzie albo obok drogi do rządowej rezydencji w Wiskulach, albo przez uroczysko Tiepłuchy do starego lasu mieszanego w oddziale 683. Przy drodze stoją magazyny paszy dla żubrów, a potem droga przez kilometr biegnie między kanałami melioracyjnymi przez łąki kośne - bagno zamienione w 1964 roku w polder, gdzie ziemia wciąż drży, gdy przejeżdża traktor. Przewodnik opowiada o brzozie i jej zastosowaniach - od koszy i pudełek po listy na korze brzozowej, jedne z najstarszych zabytków piśmiennictwa słowiańskiego.
- 14
Jesion olbrzym
Po prawej rośnie jesion olbrzym - ponad 200 lat, ponad metr grubości i ponad 40 metrów wysokości. Jesion żyje krócej niż dąb, ale dobrze znosi zgryzanie przez jelenie: drzewko wysokości półtora metra może mieć trzydzieści lat. Dalej jest stała powierzchnia badawcza starego lasu klonowo-jesionowego - lasy klonowe niemal zniknęły z Białorusi - i drzewostan, który odrodził się naturalnie z nasion na dawnym zrębie. Droga wspina się na zbocza Koziej Góry.
- 15
Kozia Góra - 202 metry

Kozia Góra, 202 metry, to najwyższy punkt puszczy. Biegnie tu dział wodny Morza Czarnego i Bałtyku: strumienie takie jak Perewołoka i Sołomienka płyną do Leśnej, dalej do Bugu i Wisły, a rzeki po drugiej stronie grzbietu - do Prypeci i Dniepru. Działy wodne wymagają szczególnej ochrony, bo wyznaczają granice obszarów występowania zwierząt i roślin. Leśną drogę do skrzyżowania na Pererów zbudowano w latach 70., by odciągnąć ruch od Wiskul; przewodnik cytuje dawny opis nieprzebytych wiatrołomów puszczy.
- 16
Olsy

W wilgotnym obniżeniu droga mija zarośla olszy czarnej. Olszowe drewno dostarczano dawniej do ogrzewania carskich pałaców - daje mało sadzy i czadu - i nazywano je „carskim opałem”. Świeżo ścięte drewno olszy zmienia barwę z białej na czerwoną, a po wyschnięciu na delikatnie różową; jej liście opadają zielone po przymrozkach, a brodawki na korzeniach wiążą azot i użyźniają glebę. Pływające nasiona rozprzestrzeniają wezbrania, a szyszeczki to tradycyjny lek ludowy.
- 17
Świerczyny puszczy
Dalej rosną gęste świerki. Świerczyny zajmują niewielką część puszczy, ale świerk jako domieszka rośnie prawie wszędzie. Puszcza leży na południowo-zachodnim skraju ciągłego zasięgu świerka, a jego płytkie korzenie sprawiają, że w suche lata cierpi najbardziej; osłabione drzewa atakują korniki, a zaatakowane świerki się usuwa, by powstrzymać szkodnika. Jesienią pozostałe pniaki obsypują opieńki.
- 18
Las mieszany i borecznik sosnowiec

Puszcza to mozaika gatunków drzew i ta różnorodność ją chroni. Gdy kilka lat temu borecznik sosnowiec pustoszył bory na Białorusi i w Polsce, w Polsce wydano miliony na opryski z samolotów bez skutku, a w Białowieży nie zginęło ani jedno drzewo: mieszane drzewostany i naturalni wrogowie szkodnika powstrzymali go. Prawie każdy typ boru sosnowego występuje tu na niewielkim obszarze, a drzewa iglaste nawet zimą wytwarzają tlen. Droga dociera do skrzyżowania na Pererów.
- 19
Carski Trakt
Dalej trasa biegnie Carskim Traktem, zbudowanym, by carowie mogli dojeżdżać do pałacu myśliwskiego w Białowieży, zniszczonego podczas drugiej wojny światowej. Na mostkach przy drodze stały kiedyś wielkie orły dwugłowe. Gdy przejeżdżał carski orszak, mieszkańcy wychodzili na drogę, nad nią wieszano girlandy, a drogę oświetlały beczki z płonącą smołą; Mikołaj II po raz ostatni był w puszczy w 1912 roku. Droga mija dawny majątek leśnictwa Pererów, którego dom przyjmuje dziś gości.
- 20
Jezioro przy majątku i ptaki puszczy

Niedaleko majątku jest jezioro, które lubią pływacy i wędkarze. Zbiorniki puszczy to raj dla ptaków: łabędź niemy, nieobecny w latach 1920-1963, powrócił dzięki czterem ptakom sprowadzonym nad jezioro pererowskie i dziś gniazduje na wszystkich zbiornikach. Gniazdują tu gągoł, bąk i gęś gęgawa, coraz częściej widuje się czaplę białą. Przewodnik wymienia zwierzęta puszczy - wilka, rysia, kunę, wydrę, norkę, bobra, bielika i orła przedniego - i kolonię bocianów białych na skraju puszczy, gdzie na jednym drzewie gniazduje osiem par.
- 21
Bory sosnowe

Za zarastającym torfowiskiem sfagnowym droga wchodzi w las iglasty, w którym świerki i sosny sięgają prawie 40 metrów. Sosna to główne drzewo puszczy, od zawsze cenione: daje żywicę na terpentynę i kalafonię, używane w dziesiątkach gałęzi przemysłu. Malarz Iwan Szyszkin pracował w puszczy w 1892 roku, malując z natury studia, które rok później wystawiono w Petersburgu.
- 22
Jean-Jacques Rousseau i granica
Filozof Jean-Jacques Rousseau planował kiedyś osiąść w puszczy, ale oszust zniechęcił go do Polski i wybrał przedmieścia Paryża. Dzięki zachowanym ekosystemom puszcza stała się jednym z najlepiej zbadanych obszarów Europy - „głównym lasem Europy”, jak nazwał ją dziennikarz Wasilij Pieskow. Droga dociera do drugiej strażnicy granicznej, noszącej imię Kofanowa; w pierwszej dekadzie XXI wieku działało tu uproszczone przejście między państwami (czy działa teraz, sprawdź przed wyjazdem). Przewodnik opowiada, jak po 1944 roku wytyczano granicę przez puszczę.
- 23
Świerk i ogniska kornika

Za strażnicą widać wyręby - dawne ogniska kornika. Świerk to najmniej odporne drzewo puszczy: rośnie na południowej granicy zasięgu i ma płytkie korzenie, więc po suszach 1992 i 1994 roku wiele drzewostanów osłabło i zaatakowały je korniki. Martwe drzewa usuwa się w cięciach sanitarnych, ale dziuplaste pnie zostawia się dla ptaków i ssaków - wiewiórek, kun, popielic - a stary las jest pełen dzięciołów.
- 24
Zbiornik Ladskie

Droga wychodzi na groblę największego zbiornika wodnego puszczy - o powierzchni ponad dwóch kilometrów kwadratowych, z zalesionymi wzgórzami wznoszącymi się piętrami w oddali. Kosmonauta Klimuk opowiadał, że slajd z tym widokiem pomagał kosmonautom odpoczywać po treningach. W czasach polowań radzieckich przywódców w białym domku na brzegu wylęgano kaczki, by żaden ważny myśliwy nie wyjechał z pustymi rękami. Żyją tu perkozy dwuczube, szczupaki, liny i okonie, a na trzcinowych wysepkach co roku gniazduje kilka par łabędzi.
- 25
Bory i zarastające zręby
Droga znów wiedzie przez bory - sosna dominuje w puszczy - w tym bór czernicowy z drugim piętrem świerka. Na zrębie po lewej zapanował trzcinnik, który hamuje odrodzenie lasu, a jelenie, sarny i żubry zjadają młode drzewka. Trasa przechodzi przez niewielką wieś Ladskie, siedzibę leśnictwa, a przewodnik przypomina, że w dąbrowach puszczy rośnie dąb bezszypułkowy - to jego jedyne stanowisko na Białorusi.
- 26
Zagrody pokazowe

Wycieczka kończy się przy zagrodach pokazowych, szczególnie ciekawych dla dzieci. Nie wolno wchodzić na ogrodzenia ani do zagród: zwierzęta podchodzą blisko, ale są dzikie i przeżywają stres, więc zachowuj się cicho i nie strasz ich - ani ptaków gniazdujących w budkach wokół. Zagrody są duże i zajmują spory fragment lasu. Przewodnik wyjaśnia, dlaczego zwierząt z niewoli nie można po prostu wypuścić i jak wprowadzanie nowych gatunków może szkodzić miejscowej przyrodzie - jak jenot szkodzi ptakom gniazdującym na ziemi.
- 27
Powrót do głównego wjazdu
Po zagrodach autokar wraca na parking przy głównym wjeździe, skąd zaczęła się wycieczka. Opowieść oparto na tekście przewodnika napisanym w 1985 roku przez A. W. Dengubienkę, L. J. Dworak, N. G. Diaczenkę i A. Z. Strielkowa.