БП
Puszcza Białowieska
Przyroda · Szlaki · Historia · Biblioteka

Historia puszczy

Jak puszcza przetrwała tysiąc lat: kurhany dawnych plemion, łowy książąt i królów, pałac cesarski, wyręby dwóch wojen, rezerwat i park narodowy.

Rzeźbiona brama przy wjeździe do Kamieniuk
Dawny wjazd do puszczy w Kamieniukach

Niegdyś lasy pokrywały niemal całą ziemię brzeską. Puszcza ocalała nie przypadkiem: ziemia jest tu usiana głazami i nie nadawała się pod uprawę, a rzek, którymi można by spławiać drewno, nie było. Plemiona żyjące w puszczy utrzymywały się nie z rolnictwa, lecz z lasu. Przypominają o nich kurhany ciągnące się łańcuchami wzdłuż Narewki, Narwi i Leśnej: nieliczne pochodzą z czasów kultury milogradzkiej (VII-III wiek p.n.e.), większość - z XI-XIII wieku.

Puszcza królewska

Obfitość zwierzyny uczyniła puszczę terenem łowieckim władców. Polowali tu Włodzimierz Monomach, Trojden, Giedymin, Jagiełło; w 1409 roku, po zjeździe w Brześciu, Jagiełło urządził w puszczy wielkie łowy, by zgromadzić zapasy dla wojska. Od XV wieku puszcza należała do wielkich książąt litewskich i królów polskich. Jej bogactwa wykorzystywano: za Zygmunta Augusta wytwarzano tu potaż i żelazo, wypalano smołę, pod koniec XVI wieku zaczęto wycinać las. Ale obok eksploatacji szła ochrona: w 1558 roku wydano ustawę o ochronie królewskich łowisk, w 1577 roku objęto ochroną żubra, a do strzeżenia puszczy i obsługi łowów osiedlono rodziny osoczników. W 1639 roku przeprowadzono rewizję puszcz - jej wyniki wydano jako „Ordynację puszcz królewskich”.

Puszcza carska

W 1795 roku puszcza weszła w skład Imperium Rosyjskiego. Polowania stały się niemal nieograniczone, niedźwiedzie i bobry wybito całkowicie, a działki lasu rozdawano faworytom. Pożar z 1811 roku i najazd z 1812 roku wyrządziły puszczy kolejne szkody. Zmiany przyszły za Aleksandra II: zakazano polowań na żubra, od 1864 roku sprowadzano z Niemiec jelenie szlachetne. W 1888 roku puszcza stała się własnością rodziny cesarskiej, a w Białowieży zbudowano pałac myśliwski, w którym polowali Aleksander III i Mikołaj II. O tych czasach - szkice „Cesarze rosyjscy w puszczy” i „Carski pałac myśliwski”.

Wojny i rezerwat

Podczas pierwszej wojny światowej puszcza znalazła się pod okupacją niemiecką. Do wywozu drewna zbudowano tartaki i ułożono około 300 kilometrów kolejek wąskotorowych; ślady jednej z nich wciąż widać na szlakach turystycznych. Ostatniego dzikiego żubra puszczy zabili kłusownicy w 1919 roku. W okresie międzywojennym puszcza należała do Polski: w jej centrum utworzono rezerwat, ale na pozostałym obszarze wyręby prowadziła angielska koncesja.

W grudniu 1939 roku puszcza, włączona do Białoruskiej SRR, została ogłoszona rezerwatem państwowym. Po wojnie, w 1944 roku, granica podzieliła ją na część białoruską i polską. W 1957 roku rezerwat przekształcono w gospodarstwo rezerwatowo-łowieckie, a we wrześniu 1991 roku - w park narodowy „Puszcza Białowieska”. W 1992 roku część białoruska razem z polską została wpisana na Listę światowego dziedzictwa UNESCO, a w 1993 roku otrzymała status rezerwatu biosfery.

Szkice